كمن لا بيّنة له و لا شاهد ، و مثله قوله : أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّه . . . ( 1 ) ، كمن ليس كذلك ، و ايشان مانند اين حذف كنند لدلالة الكلام عليه ، الا ترى الى قول الشّاعر : و اقسم لوشئى اتاني رسوله سواك و لكن لم نجد عنك مدفعا و التّقدير : لدفعت و لكن لم نجد لك مدفعا ، و انشد الفرّاء : فما ادري اذا يمّمت ( 2 ) وجها اريد الخير ايّهما يليني أ الخير الَّذي انا ابتغيه ام الشّرّ الَّذي هو يبتغيني و تقدير آن است كه : اريد الخير و احترز من الشّرّ ، اين بيفگند براى آن كه ايّهما بر هر دو ( 3 ) دليل كرد ، و تمام الشّرح في البيت الثّاني . * ( أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِه ) * ، ايشان به آن ايمان دارند . * ( وَمَنْ يَكْفُرْ بِه مِنَ الأَحْزابِ ) * ، و آن كه كافر شود به او از جملهء احزاب . « من » ، تبيين راست ، و مراد به احزاب ، كفّاراند . فرّاء گفت : كلّ كافر حزب ، و احزاب عبارت است از كفّار . * ( فَالنَّارُ مَوْعِدُه ) * ، وعده گاه او دوزخ است ، و ايشان را براى آن احزاب خواندند ( 4 ) كه تحزّبوا على عداوة رسول اللَّه ، اى اجتمعوا . سعيد جبير روايت كند از ابو موسى الاشعرىّ كه او گفت : از رسول - عليه السّلام - شنيدم كه مىگفت : هيچ جهود و ترسا نباشد كه نام من شنود و به من ايمان نيارد ، و الَّا جاى او دوزخ بود . من با خويشتن انديشه كردم [ گفتم رسول - عليه السّلام - اين از قرآن گويد ، طلب بايد كردن تا كجاست ، انديشه كردم تا ] ( 5 ) اين آيت ( 6 ) ياد آمد كه : * ( وَمَنْ يَكْفُرْ بِه مِنَ الأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُه ) * ، گفت : صدق اللَّه و صدق رسوله . آنگه رسول را گفت : فلا تك في مرية ، نگر ! در شك نباشى كه اين حقّ است از خداى تو ، خطاب با رسول است و مراد امّت . و روا بود كه رسول - عليه السّلام - داخل بود تحت مراد بر آن تفسير كه گفتم كه : واجب [ 174 - پ ] نكند كه نهى آن را كنند كه او تعاطى آن قول ( 7 ) مىكند ، و لكن بيشتر مردمان ايمان نيارند و باور ندارند .

--> ( 1 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 9 . ( 2 ) . آو ، مل : تمّمت . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : بر او . ( 4 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : خوانند . ( 5 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء مل ، افزوده شد . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : آيتم . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : فعل .